Badanie geotechniczne a projekt budowlany: kiedy grozi wstrzymanie budowy

Inspektor nadzoru budowlanego wstrzymuje roboty fundamentowe nie dlatego, że coś się już posypało – ale dlatego, że projekt nie odpowiada temu, co faktycznie jest w gruncie pod budynkiem.

Podstawą prawną takiego działania jest art. 50 ust. 1 Prawa budowlanego, który pozwala organowi nadzoru budowlanego wydać postanowienie o wstrzymaniu robót, gdy są one prowadzone w sposób odbiegający od warunków pozwolenia na budowę lub naruszający przepisy. Brak aktualnej dokumentacji geotechnicznej albo jej niezgodność z warunkami gruntowymi napotkany­mi w wykopie to jeden z najczęstszych powodów, dla których na placu budowy pojawia się inspektor powiatowego inspektoratu nadzoru budowlanego z postanowieniem w ręku.

Trzy kategorie geotechniczne i dlaczego prawie każdy deweloper liczy na pierwszą

Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z 25 kwietnia 2012 r. w sprawie ustalania geotechnicznych warunków posadawiania obiektów budowlanych (dalej: rozporządzenie o GWPOB) dzieli inwestycje na trzy kategorie geotechniczne. Pierwsza obejmuje proste warunki gruntowe i obiekty o niewielkim oddziaływaniu na otoczenie — typowo budynki mieszkalne do dwóch kondygnacji na jednorodnym, nośnym podłożu, poza obszarami zagrożonymi. Druga i trzecia kategoria wymagają odpowiednio pełniejszej dokumentacji badań podłoża gruntowego oraz projektu geotechnicznego.

Problem w tym, że zakwalifikowanie inwestycji do kategorii pierwszej nie jest decyzją inwestora ani architekta — to geotechnik rozstrzyga na etapie opracowania opinii, opierając się na rozpoznaniu terenu. W praktyce wielu inwestorów zleca opinię z założeniem kategorii pierwszej, zanim ktokolwiek wbił sondę w grunt. Geotechnik pracujący pod presją budżetu i harmonogramu nierzadko potwierdza kategorię pierwszą na podstawie wierceń wykonanych w liczbie minimalnej i w miejscach odległych od projektowanych fundamentów.

Kryteria kategorii pierwszej wg rozporządzenia o GWPOB są jednoznaczne: jednorodne warunki gruntowe, brak wód gruntowych w poziomie posadowienia, brak sąsiedztwa budynków wymagających ochrony, brak oddziaływań sejsmicznych. Każde odstępstwo od tych warunków — nawet jedno — przesuwa inwestycję do kategorii drugiej i wymaga rozszerzonej dokumentacji. Jeśli projektant posadowienia przyjmuje kategorię pierwszą mimo wątpliwości, inspektor nadzoru budowlanego ma podstawę do zakwestionowania całego projektu technicznego.

Nowelizacja Prawa budowlanego z 19 września 2020 r. wzmocniła te wymagania: projekt architektoniczno-budowlany musi zawierać opinię geotechniczną i informację o sposobie posadowienia obiektu, a projekt techniczny — w zależności od kategorii — dokumentację badań podłoża gruntowego i projekt geotechniczny. To nie jest zalecenie — to warunek kompletności dokumentacji wymaganej do legalnego prowadzenia robót.

Co inspektor sprawdza w dokumentacji gruntowej podczas kontroli robót fundamentowych

Kontrola dokumentacji geotechnicznej na etapie robót fundamentowych ma konkretny i przewidywalny przebieg. Inspektor nadzoru budowlanego — czy to z ramienia PINB, czy inspektor nadzoru inwestorskiego — zaczyna od weryfikacji, czy dokumentacja złożona do pozwolenia na budowę pokrywa się z tym, co jest na placu budowy i w dzienniku budowy.

Dokumenty, których inspektor szuka w pierwszej kolejności:

• Opinia geotechniczna — wymagana przy każdej inwestycji, bez wyjątku, niezależnie od kategorii geotechnicznej.
• Dokumentacja badań podłoża gruntowego — wymagana przy kategorii drugiej i trzeciej; zawiera wyniki wierceń i sondowań z lokalizacją zgodną z rzutem fundamentów.
• Projekt geotechniczny — wymagany przy kategorii drugiej i trzeciej; określa parametry obliczeniowe gruntu i metodę posadowienia.
• Wpisy kierownika budowy do dziennika budowy potwierdzające zgodność warunków gruntowych w wykopie z dokumentacją.
• Protokoły odbioru wykopu — jeśli są wymagane przez projekt techniczny.

Typowy scenariusz kontroli na etapie wykopu wygląda tak: inspektor porównuje rzędne poziomu wody gruntowej wskazane w opinii z faktycznym stanem w dnie wykopu. Jeśli woda stoi 40 cm wyżej niż w dokumentacji, a projekt posadowienia nie przewiduje odwodnienia, inspektor stwierdza niezgodność z projektem i ma podstawę z art. 50 ust. 1 pkt 4 Prawa budowlanego — roboty prowadzone w sposób mogący spowodować zagrożenie bezpieczeństwa. Postanowienie o wstrzymaniu wydaje się natychmiast, a jego wykonanie jest obowiązkowe.

Kierownik budowy, który nie wpisał do dziennika budowy informacji o napotkanych warunkach gruntowych, działa wbrew obowiązkom z art. 22 Prawa budowlanego. To dla inspektora dodatkowy argument przy ocenie prawidłowości prowadzenia budowy.

Najczęstsze niezgodności między opinią a rzeczywistością: woda gruntowa, nasypy, grunt organiczny

Poziom wody gruntowej to najczęstszy problem, z jakim spotykam się przy odbiorach wykopów. Opinia geotechniczna podaje poziom wody na dzień wykonania wierceń — często w porze letniej, przy niskich opadach. Wymagania Eurokodu 7 i rozporządzenia o GWPOB wskazują na konieczność uwzględnienia najwyższego możliwego poziomu wody, ale część opinii wykonuje się zbyt pospiesznie lub zbyt płytko. Gdy roboty fundamentowe ruszają wiosną albo po intensywnych opadach, woda pojawia się tam, gdzie dokumentacja jej nie przewidywała.

Nasypy niekontrolowane to drugi powtarzający się przypadek. Działki na obrzeżach miast, na terenach po rozbiórkach lub dawnych składowiskach często mają niejednorodne wypełnienie do głębokości 1,5—2,5 m. Jeśli otwory wiertnicze dla opinii geotechnicznej trafiły między strefami nasypów, dokumentacja nie ujawnia problemu. Projektant posadowienia zakłada nośne podłoże, a kierownik budowy odkrywa gruzy z ceramiki rozbiórkowej bezpośrednio pod wyznaczonym poziomem ławy fundamentowej. W takim momencie projekt posadowienia traci ważność — nie można kontynuować robót bez jego aktualizacji.

Grunt organiczny pod planowaną ławą to scenariusz najgroźniejszy kosztowo i harmonogramowo. Torfy i namuły mają ściśliwość wielokrotnie wyższą niż zakłada projekt, a ich miąższość często zmienia się na odcinku kilku metrów. Odkrycie gruntu organicznego w wykopie zatrzymuje roboty fundamentowe do czasu opracowania projektu zamiennego — w praktyce minimum kilka tygodni, a koszt wymiany gruntu lub palowania może przekroczyć kilkaset tysięcy złotych w przypadku większego budynku wielorodzinnego.

Wspólny mianownik tych trzech przypadków jest jeden: koszty i opóźnienia byłyby mniejsze, gdyby zakres badań geotechnicznych był dostosowany do rzeczywistego ryzyka gruntowego, a nie do budżetu na dokumentację. Decyzja o ograniczeniu liczby wierceń lub rezygnacji z badań laboratoryjnych zapada zwykle przed podpisaniem umowy z geotechnikiem — a skutki tej decyzji inspektor nadzoru stwierdza w protokole z kontroli wykopu.

Na zakończenie kilka wniosków z praktyki:

• Opinia geotechniczna z trzema otworami na działce 1000 m2 to minimum formalne, nie minimum wystarczające — liczba i głębokość otworów wynika z rozpoznania terenu, nie z tabeli cenowej.
• Kierownik budowy ma obowiązek wstrzymać roboty i wpisać do dziennika budowy każdą niezgodność warunków gruntowych z dokumentacją, zanim inspektor zrobi to za niego postanowieniem.
• Projekt techniczny z posadowieniem na kategorii pierwszej przy braku jednoznacznych danych geotechnicznych to ryzyko, które inwestor bierze na siebie, nie geotechnik.
• Aktualizacja projektu posadowienia po odkryciu odmiennych warunków gruntowych wymaga zgody projektanta i — jeśli zmiana jest istotna — aneksu do pozwolenia na budowę lub nowego zgłoszenia.

Jeśli masz wątpliwości co do zakresu dokumentacji geotechnicznej przed rozpoczęciem robót fundamentowych, możesz zapytać mnie o ocenę dokumentacji zanim kierownik budowy wejdzie z łopatą w grunt.